Het project Randstad Return Initiative van IOM biedt mogelijkheden om uitgeprocedeerde en dakloze vreemdelingen die in de anonimiteit van de vier grote steden verblijven, beter te bereiken. Doel is met hen in gesprek te komen over hun toekomstperspectief en de optie 'terugkeer' bespreekbaar te maken. Twee elementen zorgen voor goede resultaten: de inzet van native counsellors en een laagdrempelige locatie waar zij samenwerken met de districtsmedewerkers van IOM. Gezien de resultaten krijgt het initiatief in 2008 navolging in Wenen en München en wordt de inzet van native counsellors verbreed.
Een native counsellor is een hulpverlener die de taal spreekt en kennis heeft van de culturele achtergrond van de migrant. De migranten zijn voornamelijk niet-legaal in Nederland verblijvende vreemdelingen. Dankzij een persoonlijke benadering maakt het wantrouwen van deze migranten plaats voor vertrouwen en de bereidheid om mee te denken over hun toekomst. Er is bijzondere aandacht voor de terugkeer van mensen met gezondheids- of verslavingsproblemen, alleenstaande minderjarigen en slachtoffers van mensenhandel. Eén van de native counsellors is Kristina von Schmid. Zij werkt in Rotterdam en Den Haag en is er voor Russisch sprekende uitgeprocedeerde asielzoekers en illegaal verblijvende migranten. Von Schmid legt uit dat het voor deze mensen belangrijk is in de eigen taal te kunnen spreken, van mens tot mens. Bovendien kent ze de cultuur en weet ze dat de vrij directe benadering zoals Nederland die kent, veel mensen afschrikt. "Als je direct aan iemand vraagt waarom hij hier is gekomen en waarom hij niet terugkeert, kruipt hij in zijn schulp." Mensen komen met zeer uiteenlopende vragen. Vaak hebben ze veel twijfels en zijn ze onzeker. "Ze willen weten welke hulp IOM biedt, of ze wel terug kunnen keren en of er geen problemen ontstaan omdat ze hier zijn geweest. Ook over het ontbreken van documenten maken ze zich zorgen. Ik zie steeds meer mensen met psychische klachten, soms veroorzaakt door de lange en ingewikkelde juridische verblijfsprocedures. Ze zijn in de war." Ook de groep dakloze mensen klopt bij haar aan. "Ze zijn niet verzekerd en leven op straat. Ik ontmoet veel kwetsbare mensen, ook alleenstaande moeders, verslaafden en slachtoffers van vrouwenhandel. Voor deze laatste groep heeft IOM contact met organisaties in Rusland die opvang kunnen bieden. Dat is belangrijk. Je ziet hen opfleuren als je vertelt dat ze daarop kunnen rekenen." In gesprek zijn is een belangrijk onderdeel. De native counsellor luistert naar wat iemand heeft meegemaakt, wat hem bezighoudt en wat hij wil bereiken. "Ik ben een soort schaduw van die persoon. Ik zet hem aan het denken, ik help hem daarbij. Ik schets keuzes, maar neem geen beslissingen." Von Schmid neemt hen in de gesprekken mee naar de streek of stad van herkomst. Ze kent de sfeer van hun land. Concreet probeert ze samen met de mensen contact te leggen met bekenden daar en bijvoorbeeld te informeren naar mogelijkheden voor werk. Dan worden mensen nieuwsgierig en gaat hun land weer voor hen leven. Von Schmid werkt samen met Nederlandse organisaties met betrekking tot opvang en medische zorg en met Russische migrantenorganisaties. Laatstgenoemde geven haar toegang tot de Russisch sprekende groep mensen in Nederland.
Eigen kracht
Vrijwel alle mensen die op haar spreekuur komen weten dat ze niet in
Nederland mogen blijven. Von Schmid geeft het voorbeeld van een man uit
Tsjetsjenië. Hij is inmiddels zeven jaar in Nederland. Hij heeft geen
identiteitsbewijs. Nu zit hij in het vertrekcentrum en de ambassade kan niet
bevestigen dat hij uit die streek is gekomen. De man wil absoluut niet
illegaal in Nederland verblijven. Hij vraagt zich af hoe hij nu terugkan. Von
Schmid gaat in op wat de man zelf wil en kan. "We kijken niet naar de
ambassade of de IND. In de man zelf zit de kracht. Als hij ervan overtuigd is
dat hij verder wil, dan moet het lukken om te bewijzen wie hij is. Een
vreemdeling heeft zoveel mogelijkheden. Het leven stopt niet bij het
beëindigen van de procedure. Hij moet verder." Meestal komen al pratend de
antwoorden. "Vanuit het vertrouwen gaan ze verder nadenken en herinneren ze
zich misschien namen van vrienden of collega's die kunnen aantonen waar ze
vandaan komen. Een bewijs dat je ergens gewerkt hebt is ook relevant."
Verdere groei RRI
Met ingang van 1 januari 2008 wordt het Randstad Return Initiative (RRI)
verbreed naar een 'Return Initiative for Irregular Migrants in major European
Cities'. Het project krijgt hiermee een Europees karakter. Zo veel mogelijk
wordt de inzet in Nederland uitgebreid. Dit is mogelijk dankzij financiering
uit het European Return Fund. Een voorwaarde voor het krijgen van deze
Europese financiering bestaat uit het voldoen aan het criterium dat met het
project de Europese samenwerking versterkt wordt. Joost Oostlander van het
IOM-hoofdkantoor in Den Haag licht toe: "Uit navraag bij diverse missies in
Europese landen bleek dat München en Wenen graag de Nederlandse aanpak wilden
gebruiken. Elk vanuit eigen overwegingen, want IOM Duitsland hoopt met het
project in München te bereiken dat de overheid inziet hoe belangrijk het is
om illegale migranten te bereiken en te ondersteunen bij terugkeer. Wenen wil
met het Return Initiative vooral het grote aantal Kosovaarse migranten
bereiken en desgewenst ondersteunen. "In elk geval is de gemeenschappelijke
kern van het project dat irreguliere migranten goed geïnformeerd een
beslissing kunnen nemen over wel of niet terugkeren naar hun herkomstland."
Een nieuwe ontwikkeling is voorts dat in 2008 het werk in Nederland niet
beperkt blijft tot de vier grote steden. In diverse andere steden blijkt
behoefte aan de laagdrempelige individuele counselling en aan voorlichting
over de mogelijkheden die native counsellors bieden. IOM wil aan deze
behoefte tegemoetkomen. Bovendien zullen de native counsellors contacten
leggen met migrantengemeenschappen buiten de grote steden. Het aantal native
counsellors wordt uitgebreid en verbreed met meerdere nationaliteiten. "In de
praktijk blijkt dat de stap om aan te kloppen bij IOM aanzienlijk makkelijker
is als iemand de taal en cultuur van de mensen kent. Het schept vertrouwen.
We merkten dat ook toen een van de native counsellors met zwangerschapsverlof
was. Er kwamen minder migranten van die nationaliteit." Sinds medio 2007
werken de native counsellors niet langer op detacheringsbasis, maar vanuit
een dienstverband met IOM. Dit verbetert de samenwerking binnen IOM, de
kennis van de diverse programma's en de duidelijkheid naar derden. Oostlander
benadrukt dat de native counsellors geen terugkeerconsulenten zijn. "Ze zijn
er primair voor het beter bereiken van de doelgroep en werken vervolgens met
de migrant aan een zorgvuldig afwegingsproces. Mocht een migrant voor
terugkeer opteren, dan wordt contact gezocht met een districtsmedewerker van
IOM. Ook als bepaalde problemen aan de orde zijn, bijvoorbeeld voor opvang of
medische zorg, verwijst de counsellor naar de juiste instantie.
Onderzoek
In het kader van RRI wordt onderzoek onder irregulier verblijvende migranten
uitgevoerd. Op basis van cliëntverslagen en gesprekken met de native
counsellors wordt het beslissingsproces ten aanzien van terugkeer beschreven.
Dat gebeurt aan de hand van een beschrijving van push-, pull-, stay- en
deter-factoren. 'Push'- en 'pull'-factoren maken inzichtelijk waarom
migranten hun eigen land verlaten en naar Nederland komen. Diezelfde
begrippen kunnen ook dienen om te beschrijven waarom migranten Nederland
willen verlaten en waarom zij terug wensen te keren naar hun eigen land.
Daarnaast zijn er 'stay'-factoren die migranten aan Nederland binden en
'deter'-factoren die migranten weerhouden om terug te keren naar hun land van
herkomst. In het onderzoek wordt beschreven met welke factoren cliënten
binnen het RRI-project worden geconfronteerd. Tevens vindt een analyse plaats
van de afwegingen die zij met betrekking tot terugkeer maken. Het
uiteindelijke doel van het onderzoek is om op basis van de bevindingen
verbeteringen in het RRIcounsellingproces door te voeren. Het onderzoek zal
naar verwachting begin 2008 zijn afgerond. Ook in Wenen en München worden
vergelijkbare onderzoeken uitgevoerd. Op die manier worden het bereik en de
dienstverlening van IOM in de betreffende landen vergeleken en zo nodig
verbeterd.
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 4
Thema: Terugkeer
