Het Asielzoekerscentrum in Dongen is een zogenoemde terugkeerlokatie. In deze opvang verblijven asielzoekers die wachten op een definitieve beschikking, maar weten dat de kans op asiel in Nederland niet groot meer is. Ze moeten zich voorbereiden op terugkeer. Zowel IOM als VluchtelingenWerk zijn in dit AZC werkzaam. Bij Ben van der Wielen van IOM kunnen de bewoners wekelijks met vragen binnenlopen. Cissy Mohr is werkbegeleider bij de Stichting Nieuwkomers en Vluchtelingenwerk in AZC Dongen en biedt met collega's en vrijwilligers juridische ondersteuning aan de bewoners. Van der Wielen en Mohr werken nauw samen. De samenwerking komt deels voort uit een vroeger collegiaal verband, maar belangrijker argument is de toenemende erkenning en waardering van elkaars inzet en expertise.
Voor een intakegesprek met VluchtelingenWerk hebben de meeste bewoners in deze eindfase van de asielprocedure weinig belangstelling. Des te meer geldt dat voor het aanbod om een vluchtverhaalanalyse (VVA) uit tevoeren. Mohr: "We nemen dan samen met betrokkene het dossier door. We kijken waarom de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) geen positieve beslissing heeft genomen en welke ontbrekende informatie wellicht alsnog, op welke wijze dan ook, achterhaald kan worden. Als in deze VVA-gesprekken blijkt dat de asielzoeker nog andere mogelijkheden ziet om zijn asielrelaas te verduidelijken, vollediger te maken, te onderbouwen, dan sturen wij deze aanvullende informatie naar de advocaat van de asielzoeker. De advocaat kan deze informatie dan nog inbrengen in de procedure, voor een betere beoordeling van het verzoek om asiel. Bijvoorbeeld wanneer de IND twijfelt aan zijn identiteit of aan het land van herkomst van de asielzoeker, kunnen wij met hen samen zoeken naar andere mogelijkheden om zijn identiteit of herkomst land aan te tonen. Er kunnen ook andere onjuistheden ingeslopen zijn of de cliënt kan dusdanig getramatiseerd zijn dat een duidelijk asielrelaas niet mogelijk was."
Met de VVA-gesprekken en de uitkomsten ervan wil VluchtelingenWerk eraan bijdragen dat de asielzoeker weer zelf zicht en grip krijgt op zijn eigen leven. Op deze manier weet hij hoe de kansen liggen op een verblijf in Nederland en dat hij een juiste beoordeling krijgt op zijn asielaanvraag. VluchtelingenWerk is vooral een mensenrechtenorganisatie. Als daar aanleiding toe is zal VluchtelingenWerk zich niet neerleggen bij de afwijzing van de IND, maar dit toetsen aan de richtlijnen van het Verdrag van Genève, het Anti-Folterverdrag en aan het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. "Als er bij terugkeer gegronde vrees bestaat voor vervolging vanwege geloof, ras of politieke overtuiging, zal de landelijke organisatie van VluchtelingenWerk alsnog bescherming voor de asielzoeker in Nederland proberen te bewerkstelligen."
Vrijblijvend informeren bij IOM
Als aan het vluchtverhaal niets meer is toe te voegen, dringt bij de
asielzoeker meestal het besef door dat zijn toekomst niet in Nederland ligt.
VluchtelingenWerk probeert een zo reëel mogelijk beeld te geven. "We spreken
over de mogelijk negatieve uitkomst en raden mensen in die fase aan eens met
IOM te gaan spreken. Dat is dan vrijblijvend, vrijwillig, zonder druk vanuit
Justitie. Men kan zich gewoon oriënteren op de toekomst in het herkomst land
of op doormigreren. Bovendien ziet IOM wellicht nog mogelijkheden om
documenten te achterhalen in bepaalde herkomstlanden. IOM heeft immers in
veel landen missies." Zodra een negatieve beschikking wordt verstrekt, moet
de asielzoeker binnen 28 dagen Nederland, en in ieder geval de opvang,
verlaten. Mohr vindt het belangrijk dat mensen niet pas als deze 28 dagen
ingaan, kennismaken met IOM en de ondersteuning. "Als er een negatieve
beschikking is worden mensen naar IOM verwezen met het oog op vrijwillige
terugkeer. Dan is de motivatie meestal niet zo groot. Juist door hen eerder
in contact te brengen en kennis te laten maken, kunnen ze beter over hun
toekomst nadenken. Men kan zelfs anoniem informatie vragen. Wij stimuleren en
activeren mensen om grip en helder zicht op de situatie te hebben en te
houden." Als de cliënt kiest voor zelfstandige terugkeer, bekijkt
VluchtelingenWerk zonodig of terugkeer in fysiek opzicht niet wordt
belemmerd. Zo is in het verleden aangedrongen op uitstel van vertrek tot een
hoogzwangere vrouw was bevallen. In een ander geval is eerst navraag gedaan
naar bijvoorbeeld medische zorg of medicatie in het herkomstland. "We
overleggen dan met IOM en COA of op medische gronden een aantal weken uitstel
van het vertrek mogelijk is. IOM kan dan in het herkomstland een voorziening
regelen." Ook op andere fronten kan IOM de terugkeer 'veraangenamen',
bijvoorbeeld als iemand naar een regio wil waar zijn familie woont of juist
een groot vliegveld wil vermijden uit angst om herkend te worden door de
bewakers.
Problemen ontrafelen
De vragen tijdens het IOM-spreekuur lopen zeer uiteen en gaan over concrete
zaken zoals over het verkrijgen van de juiste formulieren, over informatie
uit het herkomstland, maar ook over hulp bij het maken van een afweging om
wel of niet terug te keren naar het herkomstland. Van der Wielen probeert
eventuele belemmeringen in te delen in overzichtelijke aspecten. "Ik ontleed
als het ware de kwestie" aldus Ben van der Wielen. "Etnische spanningen kun
je natuurlijk niet oplossen, maar je probeert te kijken in hoeverre het
speelt voor de persoonlijke situatie van betrokkenen. Vaak wordt het probleem
dan kleiner. Laatst vertelde een man over negen doden bij problemen in
Macedonië, het zou hem belemmeren om terug te keren. Ik trok de vergelijking
met een paginagroot artikel in een Nederlands dagblad over schietincidenten
in Nederland waardoor het lijkt alsof alle scholen onveilig zijn. De man en
ik moesten toegeven dat wijzelf en onze tieners op hun scholen er niets van
merkten en ook niets meer over hoorden. Het is dus best denkbaar dat er in
zijn dorp of stad in Macedonië geen problemen zijn." Het gebeurt ook vaak dat
mensen belemmeringen ervaren die gebaseerd zijn op de situatie bij hun
vertrek uit het land van herkomst. "Ik adviseer de mensen om na te gaan hoe
de situatie nu is, wie weet is er wel veel veranderd. Door te ontrafelen en
met mensen in gesprek te zijn kunnen ze de situatie afwegen. Vaak komen
mensen op een later tijdstip terug bij IOM met de vraag om ondersteuning bij
terugkeer."
Betrouwbare partners
Van der Wielen en Mohr zijn tevreden over de samenwerking. Mohr: "Wij werken
individueel gericht en hebben daarbij aan IOM een betrouwbare partner. Er is
makkelijk overleg, ze zijn goed bereikbaar en kunnen vrij snel reageren. In
ieder geval vind ik het belangrijk dat mensen voordat de termijn van 28 dagen
ingaat, anoniem bij IOM kunnen aankloppen voor informatie. Zodra het via
DT&V (Dienst Terugkeer & Vertrek) en COA gebeurt kan dat niet meer.
Voordeel van IOM is ook dat mensen een financiële bijdrage meekrijgen en dat
is belangrijk. Ze voelen de terugkeer vaak als gezichtsverlies en op deze
manier komen ze niet met lege handen." Ook Van der Wielen ziet de wederzijdse
meerwaarde van de samenwerking. "Soms is het beter als iemand met de
asielzoeker meegaat naar een consulaat of ambassade om papieren te regelen.
Dan kan ik in Dongen altijd een beroep doen op vrijwilligers van
VluchtelingenWerk. Wij op onze beurt kunnen de vrijwilligers informeren over
bijvoorbeeld terugkeermogelijkheden naar een bepaald land, over eventuele
voorwaarden en over hoe iemand aan een reisdocument kan komen." Beiden zien
vrijwillige en zelfstandige terugkeer als de meest reële optie als mensen
geen verblijfsvergunning krijgen. "Daarom werken we al in een vroeg stadium
samen. Het voordeel is dat wanneer een daadwerkelijk negatieve beschikking
komt, de cliënt al op de hoogte is van de mogelijkheden van IOM."
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 4
Thema: Terugkeer
