"Migratie is een sluitend geheel. Mensen komen naar Nederland, worden op verschillende gronden toegelaten en maken een blijvend deel uit van de Nederlandse maatschappij. Wie niet in aanmerking komt van geaccepteerde toelating tot Nederland, verdient begeleiding bij vrijwillige terugkeer naar het land van herkomst. Die terugkeer vraagt inspanningen voorafgaand, tijdens en na het vertrek", stelt Joost van der Aalst, Chief of Mission van IOM Nederland.
Duurzame terugkeer vraagt zorgvuldige voorbereiding en toekomstperspectief. Op het gebied van toelating kent Nederland in principe twee trajecten, regulier en asiel. Nederland werkt aan een nieuw toelatingsmodel met vijf verblijfskolommen. Dit zijn 'uitwisseling en tijdelijke arbeid', 'studie en reguliere arbeid', 'kennis en hoogwaardige arbeid', 'familie en gezin' en 'toelating vanwege humanitaire redenen'. Met discussies over lager opgeleide arbeidsmigranten en arbeidskrachten uit bijvoorbeeld Polen en Bulgarije staat Nederland voor een nieuwe ontwikkeling rondom arbeidsmigratie. Ook wordt gekeken naar een verbetering van naar asielprocedures, want nu kloppen economische migranten vaak nog aan bij het asielloket. Voor de toekomst moet worden gekeken naar een asielprocedure met kortere, zorgvuldige procedures.
Migratie-intentie bepaalt verblijfsduur
Temidden van alle ontwikkelingen vraagt Van der Aalst aandacht voor
de relatie tussen de migratie-intentie en de verblijfsduur. Economische
migranten hebben waarschijnlijk een minder duurzaam verblijf voor ogen dan
mensen die komen in het kader van asiel. "Die migratie-intentie is belangrijk
voor de inspanningen om mensen te bewegen tot terugkeer. Als bijvoorbeeld een
economische migrant het beoogde financiële gewin heeft behaald, zal hij
eerder terugkeren dan wanneer dat niet het geval is. Zo'n migrant wordt vaak
door families ondersteund en vol verwachting gevolgd. Komt die migrant met
lege handen terug, dan wordt terugkeer geen succes en zal de sociale omgeving
de herintegratie minder makkelijk accepteren." Bij asielmigranten speelt de
politieke ontwikkeling in het land van herkomst weer een grote rol. "Wij
moeten ook stilstaan bij het feit dat een intentie voor kort verblijf soms
ingehaald wordt door de realiteit. Dan verblijven mensen opeens langer in
Nederland dan oorspronkelijk was voorzien."
Herintegratie
Er moet aandacht zijn voor de duurzaamheid van terugkeer en dus voor herintegratie. Hier ligt ook het raakvlak tussen migratie en ontwikkeling. De terugkeer moet perspectief bieden die aansluit op de verwachtingen en mogelijkheden op sociaal en economisch gebied. "Er is een betere stimulans nodig om thuis opnieuw de draad op te pakken. Met terugkeerondersteuning kun je de leefsituatie in de gemeenschap bevorderen. Als een terugkeerder een tractor meekrijgt en daar te midden van zijn, nog met de hand werkende, dorpsgenoten op rond gaat rijden, is hij niet welkom. Dat verandert als de man in Nederland leert om de tractor te onderhouden. De man kan als monteur zorgen voor de tractor die ter beschikking is gesteld aan de gemeenschap." Aan deze duurzame terugkeer kan het netwerk van IOM-kantoren in de wereld een bijdrage leveren. De verschillende IOMkantoren in de Europese Unie, die alle vrijwillige terugkeer uitvoeren, hebben gedurende de laatste jaren een aantal herintegratieprojecten opgezet. Vanuit het Verenigd Koninkrijk, worden mensen met microkredieten begeleid bij het starten van een zelfstandig bedrijfje thuis. Terugkeerders vanuit Nederland kunnen ook insteken bij het IOM-herintegratieproject op Sri Lanka. Nederland en Ierland werken samen aan duurzame terugkeer naar Nigeria. Terugkeer verdient vooraf een goede afweging van de mogelijkheden hier en thuis, zoals het volgen van een training in Nederland, het opstellen van een bedrijfsplan en het meekrijgen van bepaalde bedrijfsbenodigdheden. Een tweede belangrijk element is goede communicatie tussen Nederland en het land van herkomst. Dat vraagt een lokaal georiënteerd netwerk. "Ten derde is na aankomst een post-arrival component nodig. Bijvoorbeeld een organisatie waar de terugkeerder zich kan melden, het plan kan specificeren en waar nodig bemiddeld kan worden. Ten slotte kan contact na een halfjaar wellicht interessante informatie opleveren voor zowel mensen die terugkeer overwegen als de organisaties die terugkeer ondersteunen", aldus Van der Aalst.
Voorkomen van illegaliteit
In Nederland diverse groepen migranten. Er zijn mensen die toegelaten worden
via de asielprocedure en in het kader van gezinshereniging of als
uitgenodigde vluchteling naar Nederland komen. Daarnaast zijn er mensen die
tijdelijk voor studie of werk in Nederland verblijven en zich waarschijnlijk
niet permanent vestigen. Ook zijn er mensen die het land binnenkomen zonder
zich te laten registreren en mensen die zonder toestemming hun verblijfsduur
verlengen. Van der Aalst: "Ze komen uit economische motieven, ze houden zich
op in een grijs circuit en verkeren in een kwetsbare situatie wat betreft
gezondheid en huisvesting. Ze maken geen deel uit van het vangnet, gebaseerd
op het solidariteitsbeginsel in de Nederlandse arbeidsverhoudingen, hetgeen
frustrerend werkt naar de Nederlandse samenleving." Dit aantal moet fors
worden teruggebracht, vindt Van der Aalst. Opsporing en straffen van
werkgevers bieden daarbij geen soelaas. "Je moet werken aan goed geregelde
arbeidstoelating inclusief duidelijke afspraken over vertrek na het
verstrijken van het arbeidscontract. De veronderstelling dat tijdelijke
arbeidsmigranten zonder meer terug zouden keren is onjuist, zo bleek in de
jaren zestig en zeventig. Dat komt omdat mensen in een sociale omgeving
opgenomen worden. Er is waardering voor wat ze doen en er ontstaat hechting
met mensen en de samenleving. Dat hechtingsproces is intens en emotioneel.
Daarom moeten we bij de toelating van tijdelijke arbeidsmigranten een
regeling voor terugkeer inbouwen die aantrekkelijk is en terugkeer als
vanzelfsprekend maakt." Het is zaak om alle mensen die illegaal in Nederland
verblijven uit de illegaliteit te halen en een perspectief te bieden. Van der
Aalst denkt hierbij aan uitgeprocedeerde asielzoekers en mensen die na het
verlopen van een geldige verblijfsvergunning niet vertrekken. "Dit zijn vaak
mensen die zich sociaal zijn gaan hechten aan Nederland en die zichzelf goed
economisch kunnen redden. Een suggestie is hen, na de onvermijdelijke
terugkeer naar het herkomstland, een mogelijkheid te bieden opnieuw, maar dan
legaal, naar Nederland te komen. Afhankelijk van wat zij kunnen bieden zou
aan hen een voorrangsbehandeling voor tijdelijke arbeidsmigratie kunnen
geven, maar dus nadat zij eerst naar eigen land zijn teruggekeerd." Voorts is
er de groep asielaanvragers, die vaak na het doorlopen van hun procedure met
onbekende bestemming verdwijnen. De Nederlandse overheid treft
voorbereidingen om de procedure te verkorten maar wel de mensen in de
beginfase beter in de gelegenheid te stellen hun verhaal te doen. Het humane
aspect staat dan meer centraal dan de bureaucratische procedure. Een
zorgvuldige asielprocedure zal het mogelijk maken bij een waarschijnlijke
negatieve afloop te benadrukken dat terugkeer een voor de hand liggende
realiteit en noodzaak is. IOM zou in een vroeg stadium terugkeer in beeld
kunnen brengen en kunnen faciliteren. IOM kan bovendien kwetsbare migranten
zoals de minderjarigen, slachtoffers van mensenhandel, mensen met
gezondheidsproblemen en ouderen een gerichte ondersteuning bieden.
Genuanceerd benaderen
Terugkeer vraagt dus een genuanceerde benadering. Voor IOM staat
vrijwillige en zelfstandige terugkeer voorop. IOM wil zich inspannen om die
terugkeer optimaal te realiseren. Als echter na zorgvuldige procedure geen
verblijfsgrond in Nederland aanwezig is, en betrokkene elke medewerking aan
vrijwillige terugkeer weigert, kan IOM voor deze migrant niets meer
betekenen. Dus is het afgedwongen vertrek door de overheid de enige optie om
illegaliteit te voorkomen. Ook erkenning dat terugkeer in bepaalde situaties
niet kan of wenselijk is, hoort bij een zorgvuldig terugkeerbeleid. Van der
Aalst: "Een 'buitenschuldsituatie', bijvoorbeeld in conflictgebieden, vraagt
om een humane afweging en om uitstel van terugkeer totdat er vrede is.
Althans binnen redelijke termijn. Als het jaren duurt aleer er vrede is, dan
zal permanent verblijf in Nederland overwogen moeten worden. Want ieder mens
heeft recht op een toekomstperspectief." In het streven naar
terugkeerperspectief staat IOM niet alleen. Meerdere organisaties in
Nederland bekommeren zich om de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers
en van vluchtelingen waarvan de status wordt ingetrokken. Vanuit de opgedane
ervaringen hebben het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA), Cordaid,
International Organization for Migration (IOM), Nidos, Stichting Hersteld
vertrouwen In de Toekomst (HIT), Stichting Mondiale Samenleving (SMS) en
VluchtelingenWerk Nederland (VWN) besloten te komen tot een gezamenlijke
visie en een gecoördineerde aanpak, waarbij ieder zo veel mogelijk
complementair is aan het werk van de ander. Doel hiervan is te bevorderen dat
mensen die niet in Nederland mogen blijven veilig, waardig en met perspectief
op het opbouwen van een bestaan kunnen terugkeren. Ze hopen dat deze aanpak
ertoe zal leiden dat voor meer mensen dan tot nu toe zelfstandig terugkeren
een goed perspectief is en dat hun terugkeer duurzaam zal zijn." Joost van
der Aalst is sinds 2005 chief of mission van IOM Nederland. Als voormalig
directeur van IOM-vestigingen in Islamabad, Azerbeidzjan en Rwanda is hij
geconfronteerd met uiteenlopende uitdagingen op het gebied van migratie. Van
der Aalst ziet migratie als één van de grootste uitdagingen van de 21e eeuw
op politiek, economisch en sociaal gebied. Volgens Van der Aalst blijft
hierin een belangrijke rol weggelegd voor IOM. Deze organisatie zet zich al
meer dan vijftig jaar in om migratie op een humane en ordelijke manier te
laten verlopen. Wereldwijd voert IOM projecten uit op het gebied van de
vrijwillige terugkeer van migranten, de bestrijding van mensenhandel,
arbeidsmigratie en de inzet van deskundige migranten voor de ontwikkeling van
hun herkomstland. Daarnaast biedt IOM ook noodhulp, zoals aan de slachtoffers
van de Tsunami in Sri Lanka en Indonesië en aan intern ontheemden in
Soedan.
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 4
Thema: Terugkeer
