Asielzoekers die worden toegelaten tot de asielprocedure, komen terecht in een opvanglocatie van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA). Totdat er een besluit over de asielaanvraag wordt genomen, krijgen ze vierentwintiguursbegeleiding met de focus op de Nederlandse samenleving. Ontvangt betrokkene vervolgens een positieve beschikking, dan wordt de begeleiding gericht op inburgering. Bij een negatieve beschikking wordt de begeleiding ingezet op terugkeer. "In beide gevallen is de begeleiding toekomstgericht. We zetten ons in om mensen actief te krijgen en vanuit eigen kracht bezig te gaan met hun toekomst", aldus programmamanager Terugkeer bij COA, Frank Steenhuisen.
Anno 2007 verblijven er ongeveer 24.000 asielzoekers in zestig COA-locaties.
Na de invoering van de pardonregeling in mei 2007 blijkt dat ongeveer 15.000
mensen voor deze regeling in aanmerking kunnen komen. Van de 15.000 mensen
hebben er 9.000 duidelijkheid. 6.000 mensen zullen dit binnen afzienbare tijd
krijgen. Dat betekent dat voor een groot deel van de mensen die in het
voormalige project Terugkeer waren geplaatst, terugkeer niet langer aan de
orde is. Sommige bewoners waren in een vergevorderde fase van terugkeer en
enkele tientallen besloten dat besluit toch te realiseren. Na een kortdurende
training werken de casemanagers Terugkeer nu aan inburgering. Steenhuisen:
"Voor een aantal van hen was de omschakeling van terugkeer naar integratie
lastig. In principe is de aanpak echter niet ingrijpend anders, het gaat om
de toekomst van het individu. De verandering betekent vooral werken met
andere samenwerkingspartners".
Activeren
Mensen activeren geeft hen kracht om toekomstgericht aan het werk te gaan. Uit de ervaring blijkt dat de eventuele zorgen over de toekomst zich op vier gebieden concentreren, namelijk wonen, werk, gezondheidszorg en onderwijs. "Mensen willen in hun onderhoud voorzien, zoeken goed onderwijs voor de kinderen en geschikte huisvesting. Bij gezondheidsproblemen wil men weten of er medicatie of zorg in het herkomstland is. Dat zijn de grootste uitdagingen bij terugkeer, maar let wel, ook bij mensen die inburgeren. Ook dan wil men deze zaken op orde hebben." Activeren is dus van goot belang. Steenhuisen vindt dat mensen tijdens de asielprocedure de kans moet krijgen zich te ontwikkelen. "Al voordat ze een beschikking krijgen moeten ze kunnen werken of onderwijs kunnen volgen. Gelukkig is vrijwilligerswerk inmiddels toegestaan. Juist als mensen actief zijn kun je veel beter over de toekomst nadenken." Ook snel duidelijkheid hebben over de asielaanvraag is van belang. De ervaring leert dat mensen de realiteit pas onder ogen zien als er duidelijkheid is. Pas dan beseft men dat de toekomst niet in Nederland ligt. Daarom pleit Steenhuisen voor forse verkorting van de asielprocedure. "Dan is de afstand met het land van herkomst minder groot en is het vervolgens minder moeilijk om de stap terug te zetten. We zien nu ouders met kleine kinderen die in 2002 onder de nieuwe vreemdelingenwet binnenkwamen. De kinderen dat belemmert de terugkeer. Daarom willen we dat de kinderen in Nederland herkomst kunnen leren bij een ROC andere partner." Het illustreert de aanpak en begeleiding COA. Als er eventuele belemmeringen ten aanzien van terugkeer zoekt samenwerking met het herkomstland deskundige partners in Nederland , waaronder Duitse ontwikkelingsorganisatie (Entwicklung und Fachkräfte im Migration und der Entwicklungszusammenarbeit) in Irak en Afghanistan en Terugkeer van Cordaid. Ook bezoekt vaak samen met andere Nederlandse partners, regelmatig een herkomstland ervaren hoe het er is en contact met organisaties. Realiteit is echter ook dat veel mensen onbekende bestemming vertrekken. betekent dat niet bekend is waar naartoe is gegaan. Sommigen keren anderen kiezen voor doormigratie of illegaliteit. "Ook dat moeten we accepteren. het is soms wel teleurstellend als bezig bent en op de dag van vertrek verdwijnt iemand uit beeld. Toch in dat geval de kracht losgemaakt beslissing te nemen."
Samenwerking IOM
Belangrijke samenwerkingspartner voor COA is ook IOM Nederland. Steenhuisen:
"Naast reispapieren en het regelen van de reis heeft IOM namelijk in veel
herkomstlanden missies gevestigd. Zij hebben contacten met organisaties op
het gebied van onderwijs, werk of gezondheid. Zo kan IOM ons helpen bij het
wegnemen van belemmeringen." De samenwerking met IOM vindt plaats op
verschillende niveaus. IOM geeft voorlichting aan COA-bewoners over wat IOM
kan doen. IOM houdt op alle COA-centra spreekuur en ten derde is er veel
contact in het kader van de terugkeerketen. Alle partners nemen deel aan dit
afstemmingsoverleg, dat zowel op lokaal, regionaal als landelijk niveau
plaatsvindt. Met respect voor de onafhankelijke positie van IOM, neemt elke
partij deel vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid. Dat is winst voor
het individu dat vrijwillig wil terugkeren. Casuïstiekbespreking vindt in
principe plaats op lokaal niveau. Mocht men daar niet uitkomen, bijvoorbeeld
als het termijneinde dichterbij komt en de papieren niet in orde komen, dan
kan op regionaal of landelijk niveau beslist worden of de termijn verlengd
kan worden. Ook als sprake lijkt te zijn van schrijnendheid wordt dit op
landelijk niveau aangekaart, bijvoorbeeld als de ouders terug moeten en de
kinderen niet. Bij het onderwerp terugkeer kwam het voorbeeld van een
achttienjarige broer met twee jongere zusjes aan de orde. De jongen moet
Nederland verlaten, de zusjes mogen blijven tot ze achttien zijn. "Dan zie je
dat elke partner hetzelfde ervaart. Enerzijds onmacht, anderzijds de
realiteit dat er een keer een einde is aan opvang. Ook voor deze
minderjarigen is gekeken naar het toekomstperspectief. In dit voorbeeld kun
je misschien beter eerst de achttienjarige laten gaan en zorgen dat hij de
zaken op orde krijgt om daarna zijn zusjes te laten overkomen." Steenhuisen
is zeer te spreken over de samenwerking. Op alle niveaus van de organisaties
zijn er contacten en ontstaat steeds meer begrip voor elkaars rol. Bij alle
partijen groeit het belang van een gezamenlijke benadering van
migratievraagstukken. "Vooral economisch perspectief na terugkeer en sociale
herintegratie staan bij de definitie van 'duurzaamheid' centraal. We beseffen
met elkaar dat we moeten leren omgaan met de complexiteit van
migratievraagstukken. Investeren in onderwijs en werk helpt bij integratie en
reïntegratie, bij de eigen toekomst en persoonlijke ontwikkeling", aldus
Steenhuisen.
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 4
Thema: Terugkeer
