"Vrouwen staan absoluut bekend als de dragers van verandering en
ontwikkeling, maar ze moeten daar wel toe in staat worden gesteld." Dit stelt
mevrouw Ndioro Ndiaye, adjunct directeur-generaal van IOM Internationaal in
Genève. "Als je dit gegeven plaatst in het kader van migratie en de vaak
armoedige en kwetsbare situatie van vrouwen, dan begrijp je het dilemma van
vrouwelijke migranten. Ze moeten een beslissing nemen die van invloed is op
de rest van hun leven. Daarom moeten ze toegang hebben tot de juiste
informatie en ondersteunende netwerken. Als dat lukt, als zij hun
onafhankelijkheid verwerven en genieten van een noemenswaardige status, zijn
ze inspirerende voorbeelden voor volgende generaties. Ze dragen bij aan de
economische en sociale ontwikkeling van zowel ontvangende als herkomstlanden.
Krijgen ze die toegang niet, dan zijn de vrouwen hoogst waarschijnlijk
genoodzaakt te kiezen voor de weg van illegale migratie met de kwetsbaarheid
van dien."
De redactie sprak met Ndioro Ndiaye over migrerende vrouwen, hun drijfveren,
hun kwetsbaarheid en de effecten van hun migratie op de ontwikkeling in zowel
herkomst- als bestemmingsland.
Op zich is het feit dat vrouwen zelfstandig migreren niet nieuw. Al in de jaren zestig van de vorige eeuw maakten vrouwen bijna 47% uit van het totaal aantal migranten, vertelt Ndiaye. "Daarbij moet je bedenken dat bij registraties amper onderscheid werd gemaakt in sekse. Iedereen werd als 'werker' aangemerkt, waarbij menigeen vanzelfsprekend veronderstelde dat het om mannen zou gaan." Sindsdien is het percentage vrouwelijke migranten gestegen tot 49%. Veel migranten uit zuidoost Azie, de Pacific, Centraal Europa en Latijns Amerika die naar noordelijke bestemmingslanden gaan zijn vrouwen.
Voor een betere toekomst
"Vrouwen kiezen voor onafhankelijke migratie om dezelfde redenen als
mannen dat doen: ze zoeken een betere toekomst voor zichzelf en hun
families", aldus Ndiaye. Op de vraag naar bepaalde kenmerken van deze vrouwen
vertelt ze: "Uit onderzoek blijkt dat het besluit van vrouwen om te migreren
meestal een individueel besluit is en niet zozeer een besluit van het gehele
gezin. De meeste migrantenvrouwen zijn hoofd van het gezin en zorgen voor de
financiën van de familie. Een groot deel van hen is hoger opgeleid."
Of die betere toekomst wordt bereikt is lang niet altijd zeker. "Het zijn
sterke vrouwen, ze willen werken, maar het ontbreken van gendergericht
migratie- en integratiebeleid maakt het gehele migratieproces inclusief het
integratieproces in het gastland moeilijker voor vrouwen. Daarom is het zo
belangrijk om aandacht te besteden aan migratie door vrouwen. Want wat
gebeurt er nu? Door het restrictieve migratiebeleid in de traditionele
ontvangende landen, wenden steeds meer migranten uit Sub Sahara Afrika, maar
ook uit het Midden-Oosten en Aziatische landen zich tot mensenhandelaren en
illegale netwerken om Europa of de Verenigde Staten te bereiken. Onder hen
bevinden zich steeds meer vrouwen en zij zijn kwetsbaarder voor psychisch en
seksueel misbruik en uitbuiting dan mannen."
Wat haar verder opvalt is dat migrerende vrouwen en mannen terechtkomen in
een seksueel gescheiden arbeidsmarkt in de ontvangende landen. "Mannen en
vrouwen worden opgenomen in verschillende sectoren van de arbeidsmarkt en
hebben daardoor zeer uiteenlopende ervaringen. Mannen krijgen voornamelijk
werk in de bouwsector, terwijl vrouwen terechtkomen in de dienstverlening
zoals huishoudelijk werk, verpleging, horeca of bij lopendebandwerk in
arbeidsintensieve fabrieken. Werk met een relatief lage status dus en met
beperkte mogelijkheden voor sociaal-economische mobiliteit. Zeker als vrouwen
in een illegale situatie verkeren zijn ze uitermate kwetsbaar voor
uitbuiting, slechte arbeidsomstandigheden, vreemdelingenhaat, discriminatie
en soms zelfs gedwongen arbeid en slavernij."
Gelukkig wordt er enige vooruitgang geboekt. "Sommige overheden beseffen de
voordelen van migratie voor de ontwikkeling van zowel de landen van herkomst
als bestemmingslanden. In dat kader heeft de High Level Dialoque in New York
in 2005 en, nog belangrijker, de International Global Forum on Migration and
Development in Brussel afgelopen zomer, overheden gestimuleerd om migratie
dusdanig te beheersen dat het profijtelijk is voor alle partijen. Dat is een
vooruitgang, maar tegelijkertijd zie ik dat het thema gender nog steeds als
minder belangrijk wordt gezien."
IOM voorlichting en ondersteuning
IOM kan in alle fasen van de migratie, van besluitvorming tot
integratie en wellicht terugkeer, een voorlichtende en ondersteunende rol
vervullen. In het algemeen betrekt IOM in zijn programma's en internationale
debatten over migratie het aspect gender. "Het vraagt echter
langetermijninspanningen om alle achtergrondinformatie te scheiden qua
leeftijd en sekse, zodat we de specifieke behoeften en zorgen van
migrantenvrouwen en -mannen, -meisjes en -jongens beter kunnen identificeren
en benaderen."
Specifiek voor vrouwen spant IOM zich in met gerichte informatiecampagnes om
te voorkomen dat vrouwen terechtkomen in illegale netwerken en slachtoffer
worden van mensenhandel. Door de migranten-informatiecentra en in
samenwerking met ngo's (niet gouvernementele organisaties) in zendende
landen, voorziet IOM de migranten voor hun vertrek van informatie over de
arbeidsmarkt in het bestemmingsland en zijn er taal- en
culturele-oriëntatiecursussen.
Samen met bestemmingslanden werkt IOM aan de verbetering van leef- en
werkomstandigheden van migranten en bekendmaking van hun rechten.
Ook bevordert IOM de rol van migrantenvrouwen in de ontwikkeling van hun land
van herkomst. Dit gebeurt door de mogelijkheid van tijdelijke terugkeer in
het kader van MIDA (Migration for Development in Africa). Het MIDA Ghana
Gezondheidszorgproject van IOM Nederland bijvoorbeeld zorgt enerzijds voor
tijdelijke uitzending naar Ghana van Ghanese en andere Afrikaanse migranten
in de EU. Op die manier kunnen ze hun kennis, vaardigheden en ervaringen
overbrengen. Anderzijds krijgen artsen en verpleegkundigen uit Ghana de
mogelijkheid om in Nederlandse ziekenhuizen een gespecialiseerde training te
volgen.
"Tot nu toe zijn Afrikaanse vrouwen en vrouwelijke migranten in de
meeste internationale statistieken over diaspora onzichtbaar. IOM wil de
vrouwelijke migranten zichtbaar maken en bevorderen dat zij hun rol als
leiders in de sociale en economische ontwikkeling van hun land van herkomst
kunnen vervullen." Om tijdelijke terugkeer mogelijk te maken werkt IOM aan
een databank van hoog opgeleide en gekwalificeerde Afrikaanse diaspora in
Europa, de Verenigde Staten en Canada.
Slachtoffers mensenhandel
Ndiaye bevestigt dat voornamelijk vrouwen als slachtoffer van mensenhandel
bekend zijn. "Maar als we dit onderwerp serieus willen benaderen, moeten we
het aspect gender betrekken bij alle activiteiten gericht op het bestrijden
van mensenhandel, in de wetenschap dat handel zowel mannen als vrouwen
betreft."
Preventie van mensenhandel is alleen mogelijk als iets wordt gedaan aan de
'vraagkant'. Daar ligt een belangrijke oorzaak van mensenhandel. Evenzo
belangrijke redenen om te migreren zijn armoede, gebrek aan onderwijs en
kansen op werk, discriminatie en schadelijk traditionele praktijken.
Verder is onderzoek nodig om mensenhandel te bestrijden. IOM ondersteunt
overheden in de capaciteitsversterking bij het identificeren en beschermen
van slachtoffers en het vervolgen van handelaren. "Kernelement is dat
assistentie van slachtoffers holistisch moet zijn en moet voorzien in opvang,
fysieke en psychische gezondheidszorg, rechtshulp, vrijwillige terugkeer en
re-integratie."
Ontwikkeling en voorbeeldfuncties
Trots schetst Ndiaye de effecten van migratie door vrouwen.
Ervaringen van migrantenvrouwen laten zien dat, als zij hun onafhankelijkheid
verwerven en genieten van een noemenswaardige status, ze een bemoedigend
model zijn voor volgende generaties. "Ze zijn van belang voor de verbetering
van gezondheidszorg en onderwijs. Ze manifesteren zich als investeerder met
lokale partners om banen te creëren en allerlei initiatieven en projecten te
stimuleren. Deze vrouwen dragen bij aan de economische en sociale
ontwikkeling van zowel ontvangende als herkomstlanden."
Met het oog op de eigen ontwikkeling is het ontmoeten van andere ideeën,
normen, waarden en visies op bijvoorbeeld gezinsverantwoordelijkheid en
politieke participatie van grote waarde. "Deze nieuwe ervaringen hebben grote
impact op het bestuur van het herkomstland als migranten terugkeren. Het moet
voor hen in ieder geval mogelijk zijn om tijdelijk terug te keren zonder de
verblijfsstatus in het bestemmingsland te verliezen. Vrouwelijke migranten
hebben kennis, vaardigheden en competenties die gebruikt kunnen worden om het
tekort aan specifieke arbeidskrachten in het herkomstland te compenseren. Als
fysieke terugkeer niet mogelijk is, dan zijn er voldoende mogelijkheden via
ict om on-line samen te werken in sectoren als onderwijs, bedrijfsleven en
administratieve beroepen."
Tot slot de vraag naar de eigen ontwikkeling en ervaringen van Ndioro Ndiaye. Ze vertelt hoe zwaar en intensief ze het ervaren heeft om in Afrika, maar ook elders, vrouwelijk leiderschap te bereiken en te realiseren. "Je moet dagelijks vechten tegen vooroordelen. Ik denk dat mijn kracht uit mijn educatie komt. Ik groeide op in een omgeving waar competitie regel was en waar alleen de besten konden winnen. Mijn universitaire achtergrond en mijn verschillende netwerken hielpen me om al op vrij jonge leeftijd leidinggevende posities te bereiken."
Het gevecht tegen vooroordelen als vrouw en als Afrikaanse was op internationaal niveau minstens zo moeilijk, zo niet zwaarder. "Ik ontmoette evenzovele vooroordelen en discriminatie. Het zijn veel obstakels voor iemand die een verschil wil maken en verandering wil bereiken in internationale organisaties." Het bracht en brengt haar niet uit balans. "Nog steeds ben ik zeer vastberaden om vrouwen meer zichtbaar te maken en achting te geven, gezien hun vaardigheden en mogelijkheden om dingen te laten gebeuren. Ik ben ervan overtuigd dat veel vrouwen en Afrikanen staan voor dezelfde strijd voor verandering. Als Afrikaanse vrouw en migrant zal ik meewerken om alle vrouwen op een veilig manier te laten migreren omdat, ervan uitgaand dat het een vrijwillig initiatief is, migratie een zeer verrijkende en bevredigende ervaring kan zijn!"
KADERTEKST
Ndioro Ndiaye (1946) is geboren in Bignona, Senegal. Na haar middelbare
schoolopleiding in Frankrijk volgde ze enkele medische studies in Dakar,
Bordeaux en Parijs. Ze werd hoofd van het Department of Odontology and
Stomatology aan de Cheikh Anta Diop Universiteit van Dakar.
In 1988 werd zij minister voor Sociale Ontwikkeling. Namens de Senegalese
regering coördineerde zij humanitaire activiteiten gedurende de crisis tussen
Senegal en Mauretanië in 1989. Van 1990 tot 1995 was Ndiaye minister voor
Vrouwen, Kinderen en gezinszaken en droeg ze bij aan verbetering van het
onderwijs.
In 1990 nam Ndioro Ndiaye op uitnodiging van UNICEF deel aan de
voorbereidingen voor de Wereldtop voor kinderen. Ook leverde ze een
belangrijke bijdrage aan de wereldtop over de Economische verbetering van
plattelandsvrouwen in Geneve in 1992. Ze leidde de Senegalese delegatie naar
de International Conference on Population and Development (ICPD) in Cairo in
1994. Als voorzitter van de Regionale Conferentie van Afrikaanse vrouwen, was
ze één van de stimulerende krachten in de vierde UN-Conferentie over Vrouwen
in Beijing in 1995.
In 1999 werd Ndioro Ndiaye benoemd tot adjunct directeur generaal bij IOM. Sindsdien is zij onder andere verantwoordelijk voor de Working Group on Gender Issues (WGGI) die belast is met het formuleren en evalueren van genderbeleid en programma's.
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 3
Thema: Gender & Migratie
