Wie doen een beroep op IOM, zijn er opmerkelijke verschillen tussen mannen en vrouwen die migreren, wat betekent IOM voor hen en welke vrouwen maakten indruk? Acht districtsmedewerkers van IOM reageren op deze vragen en schetsen hun ervaringen met genderspecifieke aspecten in hun werk. Met dank aan Marianne van Bulck, Mathilde Jansen, Speciose Nyirankuliza, Lisa van de Pol, Dré Rooth, Henk Veldhuis, Adriënne de Vries en Ben van der Wielen.
Meer alleengaanden dan gezinnen
Wat betreft de mensen die een beroep doen op IOM valt op dat er
minder gezinnen en vaker alleengaande mannen en vrouwen vertrekken. Alle
districtsmedewerkers (dm'ers) zien een verandering in 'de soort migrant' in
vergelijking met voorgaande jaren. Mathilde Jansen: "Een aantal jaren terug
bestond de groep vertrekkers voor de helft uit gezinnen en voor de helft uit
alleengaande mannen en vrouwen met kinderen. Dit jaar waren driekwart van de
vertrekkers alleengaande mannen en vrouwen." Van de alleenstaande vrouwen met
kinderen is het vaak lastig om helder te krijgen waar hun mannen ofwel de
vaders van de kinderen zijn. Misschien is dan sprake van een situatie zoals
Dré Rooth vertelt. "Ik herinner me een Soedanese vrouw en haar kind die op
het spreekuur kwamen. Na wat misverstanden kwam ze een paar weken later met
een oudere Soedanese man, die perfect kon tolken. Toen ik in het gesprek naar
de vader vroeg, kwam een berg ellende naar boven van verkrachtingen door
soldaten, waar het kind het gevolg van was. Het was indrukwekkend om te zien
met hoeveel toewijding en verantwoording ze haar leven oppakte."
Verschil tussen mannelijke en vrouwelijke migranten
Wat betreft verschillen tussen mannen en vrouwen, bijvoorbeeld als
het gaat om afhankelijkheid, gezondheid, doorzettingsvermogen,
verantwoordelijkheid of zorg om thuis hebben de dm'ers uiteenlopende
ervaringen. Over het algemeen vinden de dm'ers vrouwen wilskrachtiger, zeker
als ze de zorg voor kinderen hebben. Duidelijk is dat wanneer vrouwen eenmaal
besloten hebben terug te keren, ze consequenter zijn. Ben van der Wielen: "Ze
kijken dan vooral naar de toekomst en de (on)mogelijkheden in het land van
herkomst. Bij mannen daarentegen bespeur ik vaak veel meer twijfel, ze
bespreken allerlei mogelijkheden om toch te kunnen blijven." Een voorbeeld is
een vrouw uit Kongo die terugkeerde vanuit het vertrekcentrum terwijl ze al
wist dat ze waarschijnlijk onder de pardonregeling zou gaan vallen. "Toen ze
eenmaal het besluit had genomen om vrijwillig terug te keren was ze daarin
zeer standvastig. Ze ging in korte tijd van alles regelen om haar terugkeer
tot een succes te maken. Ze was advocate van beroep en haar toekomst lag niet
langer in Nederland maar in Kongo", vertelt Ben van der Wielen.
Speciose Nyirankuliza signaleert een grote afhankelijkheid bij getrouwde
vrouwen. "Getrouwde vrouwen komen bijna nooit alleen op het spreekuur. Hun
man neemt de beslissingen en daar zijn ze afhankelijk van. Alleenstaande
vrouwen moeten altijd toestemming vragen aan familie."
Wat betreft gezondheid valt in de grote steden op dat er wel verslaafde
mannen maar amper vrouwen op straat zwerven. Kennelijk vinden vrouwen toch
onderdak, ook al is het bij mannen die hen mishandelen. Henk Veldhuis merkt
dat mannen eerder in de slachtofferrol schieten en vaker gezondheidsklachten
hebben.
"Wellicht zijn mannen eerder ziek omdat dit wordt gezien als een belemmering
om terug te keren. De meeste cliënten die gebruik hebben gemaakt van het RMH
(Return, Migration and Health)-project waren mannen", voegt Adriënne de Vries
toe.
Vrouwen slachtoffer mensenhandel
Het aantal slachtoffers van mensenhandel dat door STV (Stichting
tegen Vrouwenhandel) wordt geregistreerd bestaat voor het overgrote deel uit
vrouwen. De cijfers illustreren de vaak zeer slechte economische situatie in
hun landen van herkomst, zo vinden de dm'ers. Het maakt duidelijk dat vrouwen
kwetsbaarder zijn en extra alert moeten zijn om geen slachtoffer te worden
van uitbuiting. Henk Veldhuis: "Europa heeft grote aantrekkingskracht, en
blijkbaar luisteren vrouwen naar mooie verhalen die worden verteld, maar niet
waar blijken te zijn. Ze hebben het thuis slecht en zien een mensenhandelaar
als 'redder' die hen een nieuwe toekomst kan bieden." Met zijn collega's
concludeert hij: "Zolang deze situaties niet veranderen zal er héél veel
geïnvesteerd moeten worden in goede voorlichting en bewustwording en in
verandering van economische/culturele problematiek in de landen van
herkomst."
Ook Dré Rooth weet dat voor veel vrouwen reisagenten en mensenhandelaren de
enige mogelijkheden zijn om naar Nederland te komen. "Hoewel veel van hen
inmiddels weten dat ze als slachtoffer van mensenhandel hulp kunnen krijgen,
wil niet iedereen hier gebruik van maken. Eén vrouw heeft letterlijk tegen
mij gezegd dat ze met rust gelaten wilde worden. Ze had ontzettend veel in
haar reis naar Nederland geïnvesteerd en is hier gekomen om als prostituee
haar toekomst te verdienen, en dan terug te keren."
Adriënne de Vries kan zich voorstellen dat lang niet alle slachtoffers
zichzelf als zodanig beschouwen. "Voor mij is een twaalfurige werkdag voor
een salaris onder het minimumloon uitbuiting. De uitgebuite migrant ziet dat
vaak anders. Er kwam laatst een meisje op mijn spreekuur die voor vrijwel
geen geld als huishoudelijk hulp werkzaam was bij een Braziliaanse familie.
Ze is na een paar maanden op straat gezet zonder geld of onderdak. Zij
beschouwt zichzelf niet als slachtoffer, terwijl daar alle reden toe zou
zijn." Speciose Nyirankuliza ziet dat vooral bij Chinese en Afrikaanse
meisjes. "Omdat ze illegaal in Nederland zijn accepteren ze allerlei werk om
hier te kunnen blijven. Nu het moeilijker wordt om papieren te krijgen,
zitten zij dus in een lastig parket."
Rol van IOM
IOM Nederland biedt onder andere ondersteuning bij terugkeer en
hervestiging en bevordert een goed verloop van het migratieproces.
De meeste dm'ers proberen de vrouwen moreel te ondersteunen en verwijzen hen
naar instanties voor hulp en advies. Ze werken aan bewustwording van hun
positie en stimuleren hen om via scholing of opleiding uit de negatieve
spiraal te komen. Mathilde Jansen stelt voor dat de IOM-missies in de
herkomstlanden, naast voorlichting over mensenhandel, zich zouden verdiepen
in de mogelijkheid om vrouwen tijdelijk in Westerse landen te laten werken en
een opleiding te laten volgen. "Met deze zogenoemde circulaire migratie kan
IOM een constructieve bijdrage leveren aan het verbeteren van de positie van
de vrouw. En het biedt een oplossing voor de braindrain in de landen van
herkomst."
Mathilde Jansen geeft het voorbeeld van een vrouw uit Soedan met vier
kinderen. "Ze was in Nederland van haar man gescheiden en volgde daarna de
opleiding apothekersassistente. Toen ze het diploma eenmaal op zak had ging
ze solliciteren. Ze sprak vloeiend Nederlands. Na ruim drie jaar solliciteren
was de motivatie weg en besloot ze met haar kinderen terug te gaan naar
Soedan. Met de kennis die ze hier heeft opgedaan hoopt zij in haar land een
toekomst voor haar en haar kinderen te realiseren."
Lisa van de Pol pleit voor een laagdrempelig programma in samenwerking met
daarin gespecialiseerde organisaties en IOM-missies met inzet van
microkredieten.
Speciose Nyirankuliza vindt dat IOM, naast de persoonlijke inzet van de
dm'ers in het emanciperen van vrouwelijke migranten, meer aandacht aan
vrouwen moet geven. "Veel vrouwen zitten thuis en krijgen alleen informatie
via hun man. Om die vrouwen te bereiken zou IOM contacten kunnen leggen met
bijvoorbeeld vrouwenorganisaties, die koffieochtenden organiseren voor deze
vrouwen. IOM kan zo in contact komen met een doelgroep die moeilijk te
bereiken is." Ze maakt zich in het bijzonder zorgen om jonge meisjes die via
mensenhandelaren uiteindelijk op straat terechtkomen. "Ze hebben geen
levenservaring, kunnen niet studeren en hebben niemand om op terug te vallen.
Hun leven is kapot. Als ze kinderen hebben staan ze er helemaal alleen voor.
Dat vind ik heel aangrijpend."
KADERTEKST: TWEE VOORBEELDEN VAN VROUWEN DIE INDRUK HEBBEN GEMAAKT
De vrouw uit de Dominicaanse Republiek is sinds 1995 in Nederland. Op het
IOM-spreekuur vertelde ze dat ze twee keer slachtoffer is geweest van
gedwongen prostitutie en twee keer van huiselijk geweld. Een
verblijfsvergunning heeft ze nooit gekregen. "Ze is naar IOM verwezen door de
zoveelste advocaat die ook mij duidelijk heeft gemaakt dat het verkrijgen van
een verblijfsvergunning er niet in zit. Ik heb haar vandaag voor de tweede
keer gesproken en gebrainstormd over de mogelijkheden in haar land van
herkomst. Wat haar weerhoudt om terug te keren is dat ze hier 300 euro per
maand kan verdienen en geld naar huis kan overmaken."
Een andere vrouw was met haar toenmalige echtgenoot vanuit Libië naar
Nederland gekomen en door haar man verlaten. "Omdat er niets meer was dat
haar bond met Nederland wilde ze terug naar Libië in de wetenschap dat ze het
daar ontzettend moeilijk zou gaan krijgen. Ze wist dat ze niet meer
geaccepteerd zou worden door haar directe naasten (ouders) en dat ze zich
weer aan de regels van het land moest gaan houden. Ze had de hoofddoeken
inmiddels klaar liggen. Wat indruk op me maakte was haar blijdschap over het
feit dat ze geen kinderen had kunnen krijgen, terwijl ze dit jaren als een
tragisch gegeven had gedragen. Terugkeer met kind(eren) had haar leven nog
vele malen meer bezwaard."
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 3
Thema: Gender & Migratie
