Halleh Ghorashi is bijzonder hoogleraar Management van Diversiteit en Integratie aan de afdeling Cultuur, Management en Organisatie van de Vrije Universiteit in Amsterdam. In 2001 promoveerde Ghorashi op haar onderzoek naar de identiteitsvorming van vrouwen die als politiek vluchteling uit Iran naar Nederland en de Verenigde Staten waren gegaan. "Ik onderzocht de invloed van de context c.q. de nieuwe samenleving op hun identiteitsvorming en op hun kijk op het heden, hun verleden en hun toekomst. Wat bleek? Ondanks wat ze bereikt hadden, ondanks de enorme drijfveren en idealen, kregen ze in Nederland te maken met een proces van uitsluiting. Voortdurend ondervonden ze dat ze er in Nederland nooit bij zouden horen!"
De uitsluiting betekent verlies van talent, leidt tot verzet en maakt
duidelijk dat een migrant of vluchteling nooit Nederlander zal worden.
Ghorashi vervolgt: "Elke migrant krijgt voortdurend de vraag 'Waar kom je
vandaan en wanneer ga je terug?' Zelfs in complimenten zit een aspect van
uitsluiting. Want wat moet je met een opmerking als 'Wat spreek je goed
Nederlands, hoe lang ben je hier? Wat, tien jaar? Oh wat goed, want ik ken
anderen die hier al tien jaar wonen en amper Nederlands spreken'. Het is op
zich goed bedoeld, maar het effect is dat je een uitzondering bent op de norm
dat migranten het zo slecht doen."
De Iranese vrouwen konden daardoor geen emotionele verbondenheid met
Nederland ontwikkelen. "Daardoor gingen ze op zoek naar hun 'oorspronkelijke'
thuis en ontwikkelden ze een gevoel van nationalisme.
Terwijl ze politiek vluchteling waren en als marxisten geloofden in de
internationale leuze 'de wereld als thuis'!"
Voor de vrouwen die zich in de Verenigde Staten vestigden verliep de
integratie geheel anders. "De VS werd hun thuis. Mensen konden er zowel
Iraans als Amerikaans zijn. Ze kwamen in een samenleving die hen welkom
heette en daardoor voelden ze zich veilig."
Ghorashi onderstreept hoe belangrijk het is of een migrant of vluchteling welkom is in het nieuwe land. "Een thuisgevoel is van grote invloed op hoe mensen zich ontwikkelen en presenteren in een nieuwe context. Mensen die beweren dat vooral de eigen culturele bagage van migranten bepalend is voor hun presentatie en ontwikkeling vergissen zich. Cultuur is belangrijk, maar hoe met de culturele achtergrond wordt omgegaan wordt juist bepaald door de contextuele factoren. Als mensen zich verzetten in termen van cultuur of religie moet je je verdiepen in de maatschappelijke processen die vooraf zijn gegaan aan dat verzet, namelijk uitsluiting of gebrek aan erkenning."
Internationale netwerken versus
ontwikkelingssamenwerking?
Uitsluiting wordt ook zichtbaar in de wijze waarop Nederland omgaat met de
diasporagroepen en hun netwerken. Ghorashi betrekt daarbij de lastige
situatie waarin ontwikkelingssamenwerking zich bevindt. Oude antwoorden zijn
niet meer afdoende, nieuwe antwoorden zijn er nog niet. "We leven in een
wereld met transnationale netwerken. Daardoor werken oude antwoorden niet
meer. Je kunt niet een club Nederlanders naar Iran sturen voor
ontwikkelingshulp. Er zijn zovele nieuwe vormen van connecties en
machtsverhoudingen."
Juist de diverse diasporagroepen en hun netwerken kunnen volgens Ghorashi
essentiële antwoorden geven op de vragen van deze tijd. De diasporagroepen
hebben immers linken in zowel landen van herkomst als in Nederland en andere
bestemmingslanden. "Iraniërs in de VS voelen zich Amerikaans én voelen zich
verbonden met hun verleden in Iran. Ze spannen zich in voor hun land. Als
vluchtelingen willen ze iets teruggeven aan hun land, zodat ze niet voor
niets zijn weggegaan. Dat niet alleen, ze willen ook als ondernemer aanzien
hebben en doen mee aan goede doelen via aan fundraising. Iraniërs over de
hele wereld zijn er bij betrokken. Het zijn nationaal overstijgende netwerken
met enorm veel kracht en macht!"
Daarbij spelen vooral vrouwen een grote rol als verbinders en organisatoren.
"Veel vrouwen zijn actief in transnationale netwerken. Ze zijn goed in
strategie en de dagelijkse uitvoering. In de VS zijn het voornamelijk vrouwen
die de fundraising organiseren, ze zijn de drijfveren van de
organisatie."
De vraag is of die kracht voldoende onderkend en benut wordt. Niet altijd, zo blijkt. "Soms wordt het als bedreigend gezien, ik zie dat in sommige herkomstlanden maar ook bij organisaties voor ontwikkelingssamenwerking. De autoriteiten in Iran zijn erg wantrouwend en zien geld van een ngo (niet gouvernementele organisatie) snel als afkomstig van de CIA om invloed te hebben op het land."
Aan Nederlandse kant zou er meer aandacht voor moeten zijn. Zolang er
echter sprake is van uitsluiting is het moeilijk om de kracht van de
diasporagroepen en hun internationale netwerken te benutten. "Langzaamaan
wordt de waarde ervan ingezien, maar er zijn veel discussies over de
professionaliteit." Ghorashi herinnert zich een symposium van Mama Cash (een
internationaal vrouwenfonds dat zich wereldwijd inzet voor vrouwenrechten)
over de bijdragen van migrantenvrouwen aan hun herkomstland (zie noot
1). "Een vertegenwoordiger van een OS-organisatie stelde dat
ontwikkelingssamenwerking een vak is en had vraagtekens bij de inzet van de
diasporagroepen. Dan is er opnieuw sprake van uitsluiting."
Ghorashi vindt dat Nederland moet toegeven dat er steeds meer '
bruggenbouwers' zijn die diverse delen van de wereld met elkaar verbinden.
"Migratie en globalisering leiden tot steeds meer transnationale burgers met
bindingen in diverse landen. Uitsluiting staat daar haaks op. Want wie
voortdurend zijn identiteit moet verdedigen heeft geen ruimte om zich te
ontwikkelen als bruggenbouwer. De context van een land is dus van grote
invloed op de wijze waarop transnationale netwerken vorm krijgen en van
betekenis kunnen zijn voor dat land."
Tweede generatie vrouwen
Ghorashi is onder de indruk van het doorzettingsvermogen van
migrantenvrouwen, waaronder de tweede generatie die in Nederland is. "Neem de
Turkse en Marokkaanse jonge vrouwen, ze zitten op een universiteit terwijl de
ouders analfabeet zijn. Zij leveren topprestaties." Op de vraag of deze jonge
vrouwen erin slagen een verbinding te maken met de Nederlandse samenleving,
ziet Ghorashi problemen. "Dat is heel lastig als je constant in de media
leest dat je een bedreiging bent als moslim, dat de Koran verboden moet
worden. Als je steeds die negatieve beelden krijgt, dan geloof je niet dat
Nederlander-zijn en islamiet-zijn samen kunnen gaan."
De gevolgen spreken boekdelen. "Ik zie steeds meer boosheid en mensen die
stoppen met hun maatschappelijke activiteiten. Sommige jongeren verzetten
zich hiertegen door asociaal gedrag te vertonen. Die jongeren willen het
juist beter doen dan hun ouders, ze willen zich kunnen ontwikkelen en hebben
enorm veel ambities. Maar wat ze terugkrijgen is vaak wantrouwen en ongeloof
in hun krachten. Dat zorgt voor frustratie en verzet. Toch lukt het sommigen
om als kinderen van laagopgeleide ouders universitaire opleidingen af te
ronden. Maar erkenning is er nog niet, een baan vinden is het volgende
obstakel. De jonge migrantenvrouwen krijgen echter kansen genoeg, maar buiten
Nederland. Turkije zoekt bijvoorbeeld toptalent in Westerse landen, Nederland
duwt ze ernaartoe. Ook hoor ik steeds vaker dat jonge Turkse ondernemers veel
meer gewaardeerd worden als ze teruggaan naar Turkije."
Talentverlies
Op de vraag naar kansen op de arbeidsmarkt voor gevluchte vrouwen antwoordt
Ghorashi: "Asielzoekers kregen geen kans om te werken en zaten jarenlang in
asielzoekerscentra. Dit is ook een groot verlies van talent. Daarnaast blijkt
dat mensen die hier komen studeren, niet worden erkend als talent. Ook zij
ervaren die uitsluiting! Ik sprak twee jonge Mexicaanse filmmakers die hier
waren om een documentaire te maken en ben geschrokken toen ze vertelden hoe
ze op straat en op de markt behandeld werden."
Migratie bevrijdend voor vrouwen
Migratie is voor iedereen bevrijdend, want het geeft extra
perspectief op het leven, vindt Ghorashi. "Het ergste dat je kan overkomen is
vanzelfsprekendheid. Vanzelfsprekendheid is onderdrukkend, want je doet zoals
het hoort en maakt geen keuzes. Dat is voor vrouwen vaak extra belemmerend.
Ze hebben traditioneel al minder kansen, horen thuis te zijn en als ze al
werken moeten ze het combineren met opvoeding en huishouding. Juist migratie
geeft openingen om hierover na te denken en afwegingen te maken. Migranten
leven in een in-betweenpositie. Dat is een rijke positie, want in-betweeners
kunnen reflecteren en spiegelen, en dat is zeker voor vrouwen een extra
verrijking."
Waaraan Gorashi toevoegt: "Nederland lijkt geëmancipeerd. Maar wie lang
genoeg wacht ziet dat ook in Nederland de vanzelfsprekendheid regeert. En ik
moet toegeven, dat besef op zich kan ook weer heel bevrijdend zijn. Want je
moet die macht van vanzelfsprekendheid eerst herkennen voordat je iets tegen
kan doen!"
Internationale Organisatie voor Migratie
Migratie Info 2007, nr 3
Thema: Gender & Migratie
